Сунъий ёруғлик манбаларининг ихтиро қилиниши инсоният тарихидаги инқилобий дақиқалардан бири бўлганини ишонч билан айтиш мумкин. Сунъий электр ёритгичи одамлар ҳаётини жуда кўп ўзгартирди. Бу нафақат зулмат тушгандан кейин иш қилишга имкон берди, балки дам олиш ва ўйин-кулги учун вақтни ҳам узайтирди. Доимий ўсиб бораётган энергия талаби шароитида сунъий ёритиш ўзини ажойиб муқобил сифатида муваффақиятли исботлади ва иқтисодий ривожланишда жуда муҳим рол ўйнади.
Сунъий ёруғлик - бу шамлар, олов, электр энергияси ва бошқалар каби сунъий манбалар томонидан ишлаб чиқарилган ёруғлик бўлиб, у замонавий ҳаётнинг энг муҳим омилларидан бирига айланди. Замонавий уйни ёки иш жойини сунъий ёруғликсиз тасаввур қилиб бўлмайди. Технологиянинг ривожланиши туфайли сунъий ёруғликни кайфиятингизга, эҳтиёжларингизга ва декорингизга мос равишда созлаш осонлашди. Энди сиз калит ёки пулт тугмачасини бир марта босиш билан ҳароратни, рангни ва ҳатто ёруғлик интенсивлигини бошқаришингиз мумкин, бу эса табиий ёруғликдан фойдаланганда мумкин эмас. Сунъий ёруғликнинг янги даври шуни англатадики, сиз кундузги ёруғликни ҳам осонгина тақлид қилишингиз мумкин.
Сунъий ёруғлик қандай ишлайди?
Олов инсон учун маълум бўлган биринчи сунъий ёруғлик манбаларидан бири бўлган ва у ҳозирги кунгача дунё бўйлаб аҳолининг муҳим қисми томонидан қўлланилади. Биринчи замонавий электр ёруғлик манбалари олов билан жуда ўхшаш тамойиллар асосида ишлаган. Масалан, чўғланма лампалар қиздирилганда ёруғлик чиқаради. Худди шундай, галоген лампалар ҳам волфрам филаментидан ва нобел газлар аралашмасидан фойдаланади, бу волфрамнинг эримасдан қизишига имкон беради. Бу ёруғликни ёрқинроқ, самаралироқ ва узоқроқ хизмат қилади. Флуорессент лампалар кўринадиган сунъий ёруғлик ишлаб чиқариш учун фосфор қопламасининг флуорессентлигидан фойдаланади. Фосфор қопламаси ичидаги симоб буғлари томонидан ишлаб чиқарилган кучли ултрабинафша нурга жавобан ёнади. 
Сунъий ёруғлик манбалари нималардан иборат?
Ёруғликсиз дунёни тасаввур қилиш қийин, чунки у бизга нарсаларни кўриш ва идрок этиш имкониятини беради. Аслида, бизда жуда кўп ёруғлик манбалари мавжуд ва уларнинг барчасини табиий ёки сунъий деб таснифлаш мумкин. Аввалроқ биз табиий ёруғлик манбалари ҳақида гапирган эдик, шунинг учун сунъий деб ҳисобланиши мумкин бўлган манбаларни кўриб чиқиш билан суҳбатни давом эттирамиз. Сунъий ёруғлик манбаларининг учта асосий категорияси мавжуд:
- Чўғланма лампалар: Чўғланма лампалар маълум объектларни ёруғлик чиқаришни бошламагунча қиздириш принципи асосида ишлайди. Бу жараён инфрақизил ва кўринадиган ёруғликни ҳам ишлаб чиқаради. Шамлар, олов ва чўғланма лампалар чўғланма лампаларнинг баъзи мисолларидир.
- Люминессент ёки флуорессент манбалар: Бу манбаларда ёруғлик порлашни келтириб чиқарадиган материалдаги ўзгаришларни тезлаштириш ёки материал орқали оқим ўтказиш орқали ҳосил бўлади. Электр лампочкалари ёки люминессент найчалар люминессент манбаларнинг кенг тарқалган мисолларидир.
- Ёруғлик манбалари: Улар газ разрядли манбалар сифатида ҳам танилган. Бу манбаларда электр энергияси жуда паст босим остида маълум бир газ орқали ўтказилиб, ёруғлик ҳосил қилинади. Бундай манбаларнинг энг кенг тарқалган мисоллари LED лампалар, натрий лампалар, неон лампалар ва бошқалар.
Машъала
Машъалалар келиб чиқиши электр ёруғлик манбалари ихтиро қилинишидан олдин анъанавий машъалалардан фойдаланишга бориб тақалади. Анъанавий машъала бир учида ёнувчан материал бўлган таёқ бўлиб, у кейин ёқилади ва ёруғлик манбаи сифатида ишлатилади. Машъалалар тарих давомида электр энергиясининг машҳур манбаи бўлган ва ҳозирги кунгача ҳам амалий, ҳам рамзий мақсадларда ишлатилади. Замонавий машъалалар асосан шу тамойилга асосланган, аммо асосан батареялар билан ишлайди. Улар одатда кўчма қўл электр лампалари сифатида ишлатилади. Ушбу қурилмалар жуда машҳур, чунки улар фавқулодда ёруғлик манбаи бўлиб хизмат қилади, сув ўтказмайдиган материаллардан тайёрланган ва кўпчилик LED лампалардан фойдаланганлиги сабабли, улар энергия тежамкор ва узоқроқ ишлайди.
Лампочка
Лампочка шаффоф ёки ярим шаффоф шиша корпусдан ташкил топган электр қурилма. У асрлар давомида ёритиш учун ишлатилган. Электр лампочкасининг ихтиро қилиниши электр энергиясидан фойдаланишда ва бугунги кунда биз энергиядан қандай фойдаланишимизда инқилоб қилди. Ишлатиладиган лампочкаларнинг учта асосий тури мавжуд: чўғланма лампалар, люминессент лампалар ва газ разрядли лампалар. Электр ёритгичларининг энергия самарадорлиги ошиши билан энергия тежашни таъминлаш учун ҳар хил турдаги лампочкалар жорий этилди. Ҳозирги кунда LED лампалар кундалик эҳтиёжларимиз учун энг энергия тежамкор вариант ҳисобланади.
Шам
Шамлар ва мойли лампалар замонавий лампочкалар ва электр ёритгичлар ихтиро қилинишидан олдин кенг қўлланиладиган ёритиш манбалари бўлган. Ёғочга ёки ёғга киритилган ёнувчан фитилдан ташкил топган LED шамлар электр энергияси бўлмаган жойларда ҳали ҳам анча машҳур. Улар нафақат ёруғлик, балки хушбўйлик ҳам беради. Улар эстетик жозибадорлиги ва ҳиди туфайли, айниқса илиқ ва қулай муҳит яратиш учун, шунингдек, электр узилишлари пайтида фавқулодда ёруғликка муқобил сифатида ҳам ишлатилади. Тарихий жиҳатдан шамлар вақтни аниқлаш учун ҳам ишлатилган, ёғочдаги белгиларга қараб. Нима учун биз сунъий ёритгичлардан фойдаланамиз? Сунъий ёруғлик табиий ёруғликка муқобил сифатида ихтиро қилинган ва аста-секин кундалик ҳаётимизда заруриятга айланган. У иш вақтини сезиларли даражада оширди ва кечалари атрофимизни ёритишга ёрдам берди. Замонавий технологияларнинг катта қисми ҳам сунъий ёруғликка катта даражада боғлиқ. Бундан ташқари, сунъий ёруғлик меъморий лойиҳалашнинг асосий элементи бўлиб келган, чунки барча ишларимиз унга катта даражада боғлиқ. Сунъий ёруғликдан фойдаланишни шартли равишда уч жиҳатга бўлиш мумкин: эстетик, функсионал ва самарали. Эстетик нуқтаи назардан, у бино аҳолисига ёки офисда ишлайдиган одамларга ҳиссий ва руҳий таъсирини таъкидлаш учун ишлатилади. Ёруғлик инсоннинг руҳий фаровонлиги ва иш унумдорлигига жуда кучли таъсир кўрсатади, шунинг учун ҳар қандай меъморий режада тегишли ёруғлик дизайни ҳал қилувчи аҳамиятга эга. Функсионал нуқтаи назардан, сунъий ёруғликни ўрнатишдан мақсад этарли кўринишни, шунингдек, кечалари ёруғлик ва хавфсизликни таъминлашдир. Кундалик вазифаларимиз учун сунъий ёруғлик қанчалик зарур бўлишини ҳисобга олсак, унинг самарадорлигини таъминлаш ҳам муҳимдир. Керакли ёруғлик этарли бўлиши керак, аммо айни пайтда энергия тежашга ёрдам берадиган самарали бўлиши керак. Барча гўзалликларида сунъий ёруғлик табиий ёки кундузги ёруғликдан кам бўлмаган, ҳатто кўпроқ муҳимга айланди. Биз унга қаттиқ боғланганмиз ва у ҳолда ҳаётимизни тасаввур қила олмаймиз.
Сунъий ёруғликнинг хусусиятлари қандай?
Сунъий ёруғлик, албатта, ўзининг ўзига хос хусусиятлари туфайли табиий ёруғликдан устунликларга эга. Табиий ёруғликдан фарқли ўлароқ, у куннинг вақти билан чекланмайди. Аксинча, у иш ва дам олиш вақтини узайтиришга ёрдам беради. У созланиши ҳам мумкин, шунинг учун сиз уни ўзингизнинг дидингизга мос равишда созлашингиз мумкин. Сиз ўз маконингиз учун ёритишни ўзингиз хоҳлаганингизча лойиҳалаштиришингиз мумкин. Сиз шунингдек, ёруғликнинг рангини, интенсивлигини ва ёрқинлигини ўзингизнинг афзалликларингизга мос равишда созлашингиз мумкин. Сиз тарқоқ ёритиш, аксент ёритиш ёки иш ёритиши каби маълум вазифалар учун ёритишнинг маълум турини танлашда жуда кўп вариантларга эгасиз. Технологиядаги янги ютуқлар туфайли сунъий ёруғлик тобора оммалашиб бормоқда. Кейинги бўлимда биз сунъий ёруғликнинг афзалликлари ҳақида батафсилроқ гаплашамиз.
Сунъий ёритгичларнинг афзалликлари қандай?
Ҳақиқатан ҳам, табиий ёруғликнинг кўплаб афзалликлари бор, аммо, албатта, биз ҳар доим ҳам бунга эга бўла олмаймиз. Бу сунъий ёруғлик ихтиро қилинишининг асосий сабабларидан бири. Натижада, хоҳлаймизми ёки ёъқми, биз унинг нури остида кўп вақт ўтказамиз. Лампочканинг ихтиро қилиниши замонавий ҳаётда инқилоб қилди. Ишлаш ва дам олиш учун қўшимча вақт пайдо бўлди ва кунларимиз узайди. Қуёш ботиши билан ётиш ўрнига, биз хоҳлаганча ўз ишларимизни давом эттиришимиз мумкин. Биз энди фақат кундузги ёруғликка боғлиқ эмасмиз. Деразасиз ёки ёмон мўлжалланган деразаларга эга хоналар ҳам калитни бир марта босиш билан кун бўйи ёритилган бўлиши мумкин. Бу, шунингдек, уйингизнинг декорини тубдан ўзгартириб, уни янада қулай ва жозибали қилиб, ажойиб дизайн воситаси сифатида ишлайди.
Кучли ёритгичлар, масалан, прожекторлар ёки ёъналтирилган лампалар, ўқиш, қўл ишлари ва бошқалар каби мақсадли ёритишни талаб қиладиган вазифаларда сизга ёрдам бериши мумкин. Совуқ ва қоронгъу қиш кунларида ёки ёмғирли кунларда сунъий ёруғлик ёритиш ва самарадорликни сақлаш учун ажойиб воситадир. Ташқи ёритиш манбалари сифатида сунъий ёруғлик кечаси хавфсизликни таъминлашда жуда муҳим рол ўйнайди. Тегишли кўча ёритгичлари бўлмаса, бахтсиз ҳодисалар эҳтимоли сезиларли даражада ошади. Ҳатто ўз уйларининг ҳудудида ҳам одамлар кечаси хавфсизликни ошириш учун устунлар ёки прожекторлар каби ташқи ёритгичлардан фойдаланадилар. Ёруғлик технологиясидаги сезиларли ютуқлар туфайли, энди бизда ҳамёнингизга зарар бермасдан узоқроқ ишлай оладиган самарали ташқи ёритгичлар танлови мавжуд.
Сунъий ёруғлик илгари тасаввур қилиб бўлмайдиган ёпиқ боғдорчилик каби бошқа кўплаб имкониятларни самарали равишда рағбатлантирди. Қисқа ёзли жойларда ёки балконсиз уйларда ҳам ёпиқ ўсимликларни катта муаммоларсиз ўстириш мумкин. Ҳатто этарли кундузги ёруғликка эга бўлган уйларга ҳам қуёш яширинган кунларда сунъий ёруғлик керак бўлади. Ахир, сунъий ёруғликдан кундалик ҳаётда фойдаланиш инсоният тарихидаги инқилобий дақиқа ҳисобланиши тасодифий эмас.
Сунъий ёритишнинг камчиликлари қандай?
Сунъий ёруғликсиз замонавий ҳаётни тасаввур қилиш қийин, аммо ҳақиқат шундаки, бу муҳим ихтиронинг ҳам ўз камчиликлари бор. Кўпгина илмий ихтироларда бўлгани каби, сунъий ёруғлик ҳаётимизга қандай таъсир қилишини муҳокама қилиш мумкин. Гарчи у умримизни узайтирган бўлса-да, у бизнинг табиий иш ва уйқу циклимизни ҳам бузди. Иш ва шахсий ҳаёт ўртасидаги мувозанатнинг ёъқлиги кўпчилигимизни ярим тунгача ёки ундан ҳам кечроқ ишлашга мажбур қилади. Сунъий ёруғликка узоқ вақт давомида доимий таъсир қилиш уйқумизга ва умумий соғлигимизга жиддий салбий таъсир кўрсатади. Ёруғлик балластларидан келадиган фон шовқини ҳам уйқуга халақит беради, натижада уйқусизлик ёки ҳатто мавсумий аффектив бузилишлар пайдо бўлади. Ёмон уйқу бизнинг соғлигимизга бошқа бир қатор оқибатларни келтириб чиқаради, масалан, билвосита вазн ортиши, мигрен, ишда чарчоқ ва ҳатто стресс даражасининг ошиши. Керакли ёруғлик тугмачани бир марта босиш билан мавжуд бўлганлиги сабабли, биз сунъий ёруғликка тобора кўпроқ боғланиб боряпмиз. Кўпчилик одамлар бир неча кун давомида қуёшни ҳам кўрмайдилар, чунки улар бино ичида ишлашни афзал кўрадилар ёки бино ичида ишлашга мажбурдирлар. Тадқиқотлар шуни кўрсатдики, бундай одамлар қуёш нурининг этишмаслиги туфайли депрессиядан кўпроқ азоб чекишади. Бу шунингдек, инсон иммунитет тизимини сақлаш учун асосий элементлардан бири бўлган Д ва С витаминлари танқислигига олиб келади. Соғлиққа зарардан ташқари, сунъий ёруғлик молиявий қийинчиликларни ҳам келтириб чиқаради. Ёруғлик мосламалари жуда қиммат ва сиз қанча кўп мосламалардан фойдалансангиз, ёритиш харажатларингиз шунча кўп бўлади. Энергия жуда қиммат эканлиги ҳаммага маълум. У ўртача уй хўжалигининг харажатларининг деярли 20 фоизини ташкил қилади. Шунинг учун, агар сиз юқори самарали лампалар ва мосламалардан фойдаланмасангиз, ёритиш учун тўловлар бюджетингизга жиддий таъсир қилиши мумкин. Молиявий юк, шунингдек, мураккаб мосламаларни ўрнатиш, шунингдек, уларни тозалаш ва парвариш қилиш учун мутахассислар талаб қилиниши билан ҳам боғлиқ.
Атроф-муҳитга таъсири ҳам йиллар давомида жиддий муаммо бўлиб келган. Сунъий ёруғлик ишлаб чиқариш учун зарур бўлган газлар, масалан, люминессент лампалардаги симоб, инсон ва атроф-муҳит учун жуда заҳарли. Ишлатилган лампаларни сувга ташлаш иқлим фаолларининг жиддий ташвишига сабаб бўлмоқда. Бироқ, сунъий ёруғликнинг афзалликлари камчиликларидан яққол устун туради, шунинг учун у ҳаётимизда ажралмас воситадир.
Сунъий ёруғликни янада самарали ва инсон ва атроф-муҳит учун камроқ зарарли қилиш учун олимлар доимий равишда янада такомиллашган технологияларни ишлаб чиқмоқдалар. Биз анъанавий чўғланма лампалар ихтиро қилинган пайтдан бери узоқ ёъл босиб ўтдик ва ҳозирда экологик тоза, самарали ва ёруғлик истеъмолини назорат қилиш имкониятига эга бўлган ихчам люминессент лампалар (СФЛ) ва LED (Лигҳт Эмиттинг Диоде) даврида яшаяпмиз. Биз ҳаммамиз энергия истеъмолига масъулият билан ёндашсак, умид қила оламиз.
Сунъий ва табиий ёруғлик ўртасидаги фарқ нима?
Келинг, табиий ва сунъий ёруғликнинг оддий таърифи ёрдамида эслаб ўтайлик. Табиий ёруғлик ёки кундузги ёруғлик бизга мавжуд бўлган ёруғликдир. У қуёш, бошқа юлдузлар, маълум бир биолуминессенсе ва бошқалар каби табиий ёруғлик манбаларидан келади. Сунъий ёруғлик эса ёритиш мосламалари каби сунъий манбалардан ишлаб чиқарилади. Сунъий ёруғлик табиий ёруғликка муқобил ёки қўшимча сифатида ихтиро қилинган. Сунъий ва табиий ёруғлик ўртасидаги энг муҳим фарқ шундаки, табиий ёруғлик мўл-кўл ва бепул мавжуд. Бироқ, уни ишлатиш чекланган. Табиий ёруғлик мавжуд бўлмаган даврларда, масалан, кечалари ёки булутли қиш кунларида, сунъий ёруғлик бизни этарли миқдорда ёруғлик ва иссиқлик билан муваффақиятли таъминлайди. Манбалардан ташқари, ёруғликнинг икки тури чиқарилган ёруғликнинг интенсивлиги ва рангига кўра ҳам фарқ қилади. Табиий ёруғлик юқори интенсивликка эга, аммо сунъий манбалар томонидан чиқарилган ёруғлик интенсивлиги диммер ёки масофадан бошқариш пулти ёрдамида осонгина созланади. Худди шундай, кундузги ёруғлик камалакнинг барча рангларини ўз ичига олган бўлса-да ва кун давомида ўзгарган бўлса-да, уни кайфиятингизга мос равишда созлаш мумкин эмас. Кўпгина сунъий ёруғлик вариантларида бундай имконият мавжуд. Гарчи табиий ёруғлик соғлиқ учун фойдали деб ҳисобланса-да, сунъий ёруғлик уйқу бузилишлари, бош оғриғи кластерлари ва бошқалар каби маълум соғлиқ камчиликларига эга бўлиши мумкин. Бироқ, технологиянинг ривожланиши туфайли энди бу камчиликларни ҳам тартибга солишга ёрдам берадиган махсус ёритгичларни сотиб олиш мумкин. Барча фарқларга қарамай, сунъий ёруғлик замонавий дунёда табиий ёруғлик каби муҳимга айланганини ишонч билан айтиш мумкин, шунинг учун йил давомида этарли ва самарали ёритишни таъминлаш учун уларни бирлаштиришга кўпроқ эътибор бериш керак.
